Stikkordarkiv: folkemusikk

Kappleikar

I år er det 61 år sidan eg fyrste gong var på ein kappleik. Det var Vestlandskappleiken, som i 1956 vart skipa til i det staslege ungdomshuset i Granvin. For lesarar som ikkje har eit langt liv med kappleikar, kan eg forklara kort at ein kappleik er ei folkemusikkstemne, der spelemenn og dansarar møtest, for dels å konkurrera med kvarandre under oppsyn av domarpanel, men fyrst og fremst for å spela og dansa saman og markera gleda over å høyra og sjå musikk og dans. Det store arrangementet er den årlege Landskappleiken. I tillegg er det lokale og regionale kappleikar, slik som Vestlandskappleiken, som også er årleg.

Mor og far, som var spelemann, tok 10-åringen med, og me skulle bu på pensjonat i Granvin. Eg kunne merka den glade og forventningsfulle stemninga når foreldra mine møtte kjenningar; det var andre spelemenn, stundom med koner, men ikkje sjeldan utan koner. Under sjølve kappleiken sat eg langt framme i salen saman med mor. Ho forklarte meg kva som skjedde og kom med kommentarar når ho tykte nokon spelte godt. Utanom den forventningsfulle stemninga er det to konkrete minne eg ber med meg. Det eine var då gravensaren, storspelemannen Anders Kjerland (1900-1989) spelte slåttane sin for domarane. Trygg og staut sat han der på scena. Mor bøygde seg mot meg og sa “Han kjem til å vinna”. Det stemte. Seinare lærte eg Anders godt å kjenna. Det andre konkrete minnet var då eit godt vakse par, Brita og Håvard Traa, dansa rudl. Dei meistra den tilsynelatande enkle, men likevel vanskelege dansen på ein måte som gjorde inntrykk på ein 10-åring med ei vaknande interesse for folkemusikk og -dans.

Seinare har eg, med lange opphald innimellom, vore innom ein del kappleikar, som utvøvar, som domar, som frivillig, som programleiar, men mest som observerande publikum frå utsida. Sjølve konkurranse-elementet har eg stundevis hatt litt kritisk distanse til. Samstundes ser eg korleis konkurranseforma samlar folk rundt ei felles interesse for gode utøvarar i musikk og dans. Stundom maktar utøvarane å festa grepet i store publikumsforsamlingar, som kan vera svært lydhøyre for dei gode prestasjonane. Stundom samstemmer det med domarmeiningane, andre gonger ikkje. Dei fleste som vankar i kappleikmiljøet, har fått med seg at resultatlistene i tevlingane endrar seg frå år til år. Ulike domarpanel saman med ulike prestasjonar gjer at over tid vert det eigenleg eit mangfald av utøvarar som står fram som dei beste til kvar tid. Ein viktig dimensjon er at miljøet sjølv over mange tiår har utvikla heile kappleikksystemet, utan innblanding frå eksterne “ekspertar”.

Ein klår kvalitet med kappleikane er generasjonssamværet, dette at unge og gamle møtest innanfor same referanseramma. Dei unge oppsøkjer dei etablerte for å få inspirasjon og å læra. Ofte vil dei uformelle og mindre møtestadene, der spelemenn spelar og dansarane praktiserer dans som sosial omgangsform, ikkje som tevlingsinnslag, vera dei store opplevingane.

Det er éin ting som har eg slått meg etter å ha observert kappleikslivet ein del år: når folk i miljøet skal omtala musikken og dansen, er det vel knapt nokon som snakkar om “folkemusikk” eller “folkedans”. Det er omgrep som utanforståande grip til, som ei form for leksikalsk informasjon for å forstå kva dei har ramla borti. Dette er eit klassisk døme på korleis merkelappar vert laga av dei som står utanfor, som ei form for navigeringshjelp. For dei innvigde i kappleiksmiljøet er det berre tale om musikk og dans. Det gjeld kunstnarlege uttrykksformer som dei har lært å tykkja mon i, som dei meistrar og forstår, og som gjev dei store opplevingar. Bindestreks-merkelappane trengst ikkje når ein Ottar Kåsa, Leif Rygg eller andre av storkultane briljerer og fester tonegrepet om sansane til dei av oss som gjerne lèt oss fjetra.

Share

Nytte

“Har du gjort noko nyttig i dag?”, kunne far spørja når han ringde og ville vita korleis me hadde det i kvardagane. Eg hugsar ikkje heilt kva eg brukte å svara, men eg meinte vel at eg stort sett hadde fortent løna den dagen òg. Sjølv om far var oppteken av ulike kulturuttrykk og hadde stor glede både av musikk og litteratur, meinte han nok at dei mest nyttige var dei som produserte varer og tenester som me utan vidare kunne sjå hadde bruksnytte både for individet og samfunnet. Me som dreiv med kulturaktivitet av ulikt slag, høyrde nok mest til den pyntande delen av samfunnskaka.

Far var, og er ikkje åleine om å meina at kultur er noko som kjem i tillegg til det nyttige i den store samfunnssamanhengen. Nytte og nytteverdi er oftast knytt til alt som kan framstillast og gjerast greie for i tal, tabellar og grafar. Ikkje sjeldan ser eg at representantar for kulturlivet koketterer litt med dette når dei med ein skeiv smil om munnen proklamerer at dei er heilt unyttige i det dei gjer og utfører.

Sjølv har eg aldri klart å slå meg til ro med den eindimensjonale oppfatninga om at “nytte” og “verdi” berre høyrer til i dei økonomiske og sosiale sidene av samfunnet. “Nytte” og “verdi” i eit samfunnsperspektiv er so mykje meir enn det som kan framstillast i økonomiske og sosiale samanhengar, meiner no eg.

Me kan berre tenkja på kva Ibsens drama har hatt å seia for utviklinga av likestilling mellom menn og kvinner. Picassos samtidige kommentar i 1937 til borgarkrigen i Spania gjennom målarstykket “Guernica” illustrerer korleis kunstuttrykk får gjennomslagskraft i dagsaktuelle saker. Våren 2009 vart eit kunstverk utanfor EUs hovudkvarter i Brussel fjerna. Det var ein 16 meter høg skulptur som framstilte stereotype kjenneteikn ved europeiske land på ein måte som skapte skarpe reaksjonar. Kunst har og skal ha relevans for samfunnsforhold og er slik sett minst like nyttige som andre samfunnsuttrykk.

Det er gjennom å utfordra, overraska, forarga, av og til stadfesta, men uansett å berøra oss at kunstuttrykk har sin samfunnsverdi. Å akseptera dette vil vera å ta inn over seg at ”nytte” og ”verdi” er omgrep som har langt fleire samfunnsdimensjonar enn det som kan uttrykkjast med økonomiske og sosiale termar.

La meg ta eit fersk døme. I november 2016 møttest mange frå folkemusikkmiljøet i Den Norsk Opera og Ballett for å høyra og sjå på eit utval av dei fremste utøvarane i folkemusikk og -dans. Storarta på alle måtar; flinke programleiarar, stram og fin regi. Det heile var ein sann svir. So fekk me eit høgdepunkt då spelemannen Leif Rygg frå Voss entra scena. Utan store fakter spelte han “Budeiene på Vikafjell”, ei av sviskene mellom lydarslåttane på hardingfele. Det gjekk ikkje mange sekundar før me kunne merka korleis Leif gjennom tonen i fela og føredraget i spelet greip skikkeleg tak i oss 1400 som sat i salen. Dørgande stille sat me der og lét oss dra med inn i ein tonestraum. Mange har opplevt noko liknande der kunstuttrykk grip tak i oss, anten det er musikk, litteratur eller visuell kunst. Eg vil hevda at opplevinga med Leif Rygg var noko av det mest nyttige dei fleste av oss opplevde denne sundagen. Ikkje ein heil hær av mindfullness-terapeutar hadde klart å skapa slik stemning hjå oss i salen som Leif klarte dei 3-4 minuttane han omfamna oss med musikk-klemmen sin.

Neste gong me møter nokon som doserer kor lite nytte det er å finna i kulturlivet, skal me manna og kvinna oss opp, sjå vedkomande djupt inn i det teknokratiske kvitauga og be han/ho forklara, gjerne med tal, tabellar og grafar kvifor det er mindre samfunnsnyttig å fjetra medmenneske med kunstuttrykk enn å produsera smågodt med eit utal unødvendige smaks- og fargestoff. Klarer vedkomande det, fortener han/ho ein stor og heilt unyttig klem, gjerne med slåttespel av Leif Rygg som tonefylgje.

Share