Stikkordarkiv: Norsk ordbok

Åværig

Du trur kanskje det har rabla litt for bloggaren no, når han nok ein gong serverer ein tittel med eit ord som berre nokre få kanskje har sett og forstår. På ein måte har du rett. For ei tid attende fekk eg eit sært innfall om å skriva om det fyrste oppslagsordet i det 12 band store bokverket “Norsk Ordbok – Ordbok over det norske folkemålet og det nynorske skriftmålet”. Det var verbet “abba” eller “abbast”, som tyder “å streva med”, “å stri med” eller “dragast med”. Som eit framhald fekk eg det for meg at eg også skulle skriva litt om det siste oppslagsordet i ordbokverket. Det er adjektivet “åværig”, som tyder “blyg”, “tilbakehalden”, somme gonger ogso “kvidafull” eller “uhuga til å gjera noko”. Døma i Norsk Ordbok er m.a. henta frå Nordfjord.

Blyg og beskjeden er ein eigenskap me er vel kjende med, dei fleste av oss. Me er nok mange som har ei dobbelbotna oppleving av det å vera blyg, sjenert eller beskjeden. I oppveksten hugsar eg at det var positivt om jenter var blyge og beskjedne. Jenter skulle ikkje vera framfuse og pågåande. Det var ein oppførsel som var reservert for gutar. I dag er det vel større likestilling på dette bytet ogso, i alle fall når det gjeld å vera framfus. Kanskje er det slik at me må leita litt ekstra etter beskjedne folk i ei tid då det å by på seg sjølve og “selja seg inn”, som det heiter, er rettesnor for å lukkast i livet. Peer Gynt-mottoet “å vera seg sjølv nok” har i aukande monn vorte eit ideal i samfunnet. Det nyttar ikkje å vera blyg dersom målet er å blenkja på livs-scena eller på fjernsynsskjermen. Ikkje for det, eg kjenner personar som er svært so tilbakehaldne og blyge som privatpersonar. Med ein gong dei går inn i ei rolle, t.d. på ei teaterscene, er personane totalt forvandla, knapt til å kjenna att. Dei eig scena og tek tak i publikum gjennom rollespelet sitt.

I det store spennet mellom “abba” og “åværig” presenterer Norsk Ordbok over 330 000 ordartiklar. Tenk over det, neste gong du tykkjer at du manglar ord for det du skal seia og kanskje tyr til eit engelsk utrykk for å målbera ei meining. Det er slett ikkje nødvendig å vera tilbakehalden, blyg eller åværig i omgangen med norsk språk. Det er eit hav av ordtilfang der ute som kan brukast av oss alle, berre me kostar på oss litt omtanke. Ja då, eg veit at eg er språknostalgikar, ein som gjerne ser at at me tek i bruk eldre ord og uttrykk, spesielt når dei kan gjera språkbruken vår meir mangslungen, kanskje ogso meir presis. I den store samanhengen er me språknostalgikarar likevel berre små humpar – eller kanskje små pøyser – på ein veg der den engelskspråklege asfalten legg seg sakte, men sikkert. Men ein liten hump innimellom kan gjera ferda litt meir opplevingsrik – kanskje.

Gravityscan Badge

Share

Abba

Du tenkjer heilt feil dersom du trur at dette er ein tekst om den svenske pop-gruppa ABBA. Eg fekk nemleg ein sprø idé om å skriva ein enkel tekst om det fyrste oppslagsordet  i Norsk Ordbok. Dette tenkte eg før eg hadde sett kva ord det var. Om eg ikkje reknar med bokstaven ‘a’ og ulik dialektbruk av ‘a’, er det fyrste ordet  abba og abbast. Det står oppført som verb frå Valdres, og det tyder ‘å stri med’, ‘dragast med’. Om vêret kunne det seiast at “det abbar så med det“, i meininga ‘veret er utrygt’. Eit anna uttrykk er “han har skilleg noko å abbast med”. Det forstår me utan vidare. Eg veit ikkje om verbet vert brukt i Valdres i dag. Men fenomenet er til stades for oss alle; me har alle vårt å streva eller dragast med.

Eg kom til å tenkja på den næraste månaden, fram til stortingsvalet er over 11. september. Då skal me dragast med politikarar som gjer seg lekre for oss, som skal overtyda oss om at dei har gode løysingar på både reelle og fiktive utfordringar. Me skal abbast med kandidatar som stendig går i strupen på kvarandre for å visa oss tilskodarane at dei kan tyna kvarandre, i alle fall verbalt sett. Det er mogeleg at eg har opplevt for mange valkampar, men det går lenger og lenger tid mellom dei gongene eg opplever at valkampduellar liknar på ei opplyst og opplysande samtale. Når duellantane set i gang med å ramsa opp dei innlærte formuleringane, når dei slår kvarandre i hovudet med slagord og pratar i munnen på kvarandre, går rullegardina ned hjå meg. Då set meg til med Faktisk.no for å sjå kva kritisk journalistikk kan gjera, nettopp for å opplysa oss. So langt har dei ulike artiklane der stått for den positive opplevinga i den begynnande valkampen.

No er det vel slik at politikarane våre berre reflekterer det samfunnet me lever i. Opplyst og opplysande samtale er ikkje noko mål. Det gjeld å “ta” motstandaren framfor å forklara eigen politikk. Det finst nok heiderlege unntak, men dei er so absolutt i mindretal. Kanskje kunne det vera ein idé i slike valkampperiodar å søkja seg inn på kurs for å verta det andre oppslagsordet  i Norsk Ordbok. Du undrar kanskje kva det er. Jau, det er abbed. No er det vel mange av oss som ikkje maktar å leva opp til alle kravspesifikasjonane. Men reint teoretisk kunne kanskje eit klosteropphald på abbedkurs gjera godt for nokon kvar. I alle fall ville det ha vore ei eksotisk avveksling frå norsk valkamp. Men, abbedane har nok sitt å abbast med, dei òg.

Gravityscan Badge

Share